Dziedzictwo kulturowe Jezuitów
Wystawa przygotowana z okazji otwarcia nowego Centrum Badawczo-Dydaktycznego Uniwersytetu Ignatianum dostępna jest w budynku Uniwersytetu przy ul. Kopernika 15 C.
Idea wystawy wiąże się z projektem „Wzrost potencjału badawczego w naukach o kulturze i religii w obszarze wkładu kulturowego jezuitów” (realizowanym w Instytucie Kulturoznawstwa i Dziennikarstwa w ramach programu Regionalna Inicjatywa Doskonałości). Jednym z jego elementów jest popularyzacja wyników badań naukowych dotyczących dorobku jezuitów związanych z Krakowem i Małopolską w kontekście jego wpływu oraz oddziaływania kulturotwórczego w Europie Środkowo-Wschodniej.
Fotografie prezentowane na wystawie zostały przygotowane podczas kwerend Zespołu realizującego projekt, zaś wykonane przez dr hab. Beatę Bigaj-Zwonek, prof. UIK. Przedstawiają one obiekty związane z dziedzictwem jezuitów krakowskich i małopolskich. Ekspozycję zaaranżowały mgr Barbara Gajda-Kocjan oraz mgr Karolina Kalińska.
Chcieliśmy, aby oglądający zdjęcia zobaczyli na nich miejsca wielokrotnie mijane na co dzień i zidentyfikowali je jako przestrzenie połączone historycznie i kulturowo z dziedzictwem jezuickim. Jesteśmy przekonani, że te miejsca, budowle i dzieła warto poznać bliżej i zobaczyć je „na nowo” (do czego zachęca ekspozycja); aby odkryć piękno starych mozaik, niezwykłych obrazów, wspaniałych figur i fascynujących dekorów. Spośród wielu wyjątkowych obiektów zdecydowaliśmy się pokazać na wystawie jedynie kilka wybranych, m.in. dzieła Karola Hukana znajdujące się w Bazylice Najświętszego Serca Pana Jezusa, zachwycające płynnością form zderzonych z dynamiką linii kompozycyjnych, stanowiące jedne z najcenniejszych zabytków sztuki rzeźbiarskiej w Krakowie.
Jednym z celów naszej wystawy było zwrócenie uwagi na piękno i bliskość dziedzictwa jezuickiego, które, jak już zostało wspomniane, niejednokrotnie mijamy niemal każdego dnia, udając się do pracy, szkoły, na zakupy czy spotkania. Przechodzimy obok kościołów związanych z dziedzictwem jezuitów (np. śś. Piotra i Pawła, św. Barbary czy obok bazyliki NSPJ), mijamy budynki kolegiów i rezydencje jezuitów (np. na Małym Rynku w Krakowie) oraz ich szkoły, nie zawsze identyfikując je jako dzieła członków społeczności jezuickiej.
Uczestnicząc w nabożeństwach, zauważamy elementy architektury sakralnej na ogół jedynie cząstkowo – w przejściu czy zza filaru, dostrzegając nieraz tylko fragmenty obiektów. Wpływa to na percepcję i pamięć o obrazach oraz rzeźbach umieszczonych gdzieś w mrokach nisz lub w kaplicach oświetlonych punktowym światłem. Fotografie zaprezentowane na wystawie mają zwrócić uwagę na ich urodę, przypomnieć je jako dzieła sztuki, a nie tylko obiekty kultu.
Kadry fotograficzne budujące wystawę dają bowiem możliwość dostrzeżenia maestrii architektonicznej, mistrzowskich rozwiązań z zakresu aranżacji wnętrz – zastosowanych przez ich dawnych twórców. Mogą one także uzmysławiać, w jaki sposób obiekty zgromadzone w danym kościele łączą się ze sobą, tworząc jego nastrój i ducha miejsca. Uwidaczniają rozwiązania o charakterze symbolicznym, np. oświetlenie rzeźb dające majestatyczny cień (jak w ołtarzowej figurze Chrystusa w bazylice NSPJ).
Wystawa zwraca uwagę, że tego rodzaju zabytki warto też zobaczyć z innej perspektywy, np. w kadrze „ponad głowami”. Wystarczy spojrzeć w górę na sklepienie świątyni, co podpowiada jedno z fotograficznych ujęć pochodzących z kościoła św. Piotra i Pawła, aby ujrzeć symboliczny wymiar architektury i jej fascynującą logikę.
Nasza wystawa przywołuje także mało znane, a przy tym niezwykle interesujące zbiory jezuickie związane z życiem codziennym członków Towarzystwa Jezusowego, znajdujące się w ich przestrzeniach mieszkalnych. Trafiały one do nich przez wieki służby Bogu i ludziom; darowane im przez okolicznych mieszkańców z sympatii czy z wdzięczności za pomoc, a niekiedy też uratowane przez jezuitów przed zniszczeniem.
Zaprezentowane na wystawie zdjęcia są też „ukłonem” nie tylko w stronę jezuickiego dziedzictwa kulturowego oraz samych jezuitów, ale również w stronę ludzi z nimi związanych. Na naszej drodze „odkrywania, by upowszechniać” jezuicki dorobek kulturowy z Krakowa i Małopolski, jako członkowie projektu RID co rusz spotykamy niezwykle życzliwych pasjonatów. Wśród nich jest m.in. Andrzej Sułkowski, kustosz Muzeum Jezuitów w Starej Wsi (które to Muzeum zostało zaprezentowane na zdjęciach) oraz wielu innych, których mieliśmy przyjemność spotkać. Wszyscy oni nie tylko zachowują jezuickie dziedzictwo i tradycje religijne, ale też, współpracując z ludźmi z różnych regionów, budują szeroką społeczność przyjaciół jezuitów oraz Kościoła. Wreszcie, zdjęcia te mają ukazać też przestrzeń modlitwy, zadumy i refleksji, które znajdziemy nie tylko w samych kościołach, ale też np. w ogrodach, takich jak malowniczy Ogród Biblijny Ojców Jezuitów w Starej Wsi, przepięknie dopełniający otoczenie tamtejszego Kolegium Jezuickiego – perły barokowej architektury na Podkarpaciu.
Dr hab. Beata Bigaj-Zwonek, prof. UIK, Dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa i Dziennikarstwa UIK
Dr hab. Izabela Kaczmarzyk, prof. UIK, Rada Instytutu Kulturoznawstwa i Dziennikarstwa UIK
Dr hab. Monika Stankiewicz-Kopeć, prof. UIK, Prorektor ds. studenckich i kształcenia
In splendore Dei gloria – dzieła ze zbiorów krakowskiej Rezydencji Księży Jezuitów przy Małym Rynku
Artefakty zaprezentowane na wystawie In splendore Dei gloria (połączonej z inauguracją działalności Muzejonu Jezuickiego) – stanowiące element jezuickiego dziedzictwa kulturowego – zwracają uwagę na wielowiekową rolę Towarzystwa Jezusowego jako depozytariusza wartości nie tylko religijnych i duchowych, ale również kulturowych, artystycznych, a także naukowych. Dzieła sztuki oraz pamiątki zgromadzone w przestrzeni Muzejonu Jezuickiego (w murach Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie przy ulicy Kopernika 26) „opowiadają” o związkach jezuitów krakowskich i małopolskich z kulturą i sztuką – pełniąc funkcję edukacyjną. Przestrzeń ekspozycyjna, nazwana Muzejonem Jezuickim, wskazuje na rolę, jaką współcześnie odgrywają kultura pamięci oraz podtrzymywanie tradycji – pełniące funkcje strażników dziedzictwa. Stąd idea odwołania się do greckiej etymologii słowa („muzejon”).
Wystawa In splendore Dei gloria, mająca na celu przybliżenie mieszkańcom Krakowa i Małopolski jezuickich zbiorów na co dzień niedostępnych dla zwiedzających oraz zapewnienie oglądającym je bliskiego kontaktu z tymi wyjątkowymi dziełami sztuki, realizowana jest w ramach programu (MNiSW) Regionalna Inicjatywa Doskonałości: Wzrost potencjału badawczego w naukach o kulturze i religii w obszarze wkładu kulturowego jezuitów.
W naszym przekonaniu wystawa wpisywałaby się w obchody Tysiąclecia Królestwa Polskiego związane z koronacją Bolesława Chrobrego. Akt ten poza nieprzecenionym znaczeniem politycznym miał także niekwestionowaną wartość duchową (potwierdzając obecność Polski w Kościele zachodnim i jej podległości wobec papieża). Posiadał również istotną rangę kulturową – jeszcze szerzej otwierając Polskę na kulturę chrześcijańskiego Zachodu, w krąg której wprowadził nas kilka dekad wcześniej ojciec Bolesława. Co w późniejszych wiekach kontynuowało również Towarzystwo Jezusowe, związane z Krakowem od końca XVI wieku.
Tytuł wystawy (In splendore Dei gloria), będący odniesieniem do dewizy Towarzystwa Jezusowego (Ad majorem Dei Gloriam), wskazuje na barokowy przepych i kontrreformacyjnego ducha zakonu. Sentencja (będąca tytułem wystawy), którą należałoby przetłumaczyć: W blasku Bożej chwały zwraca też uwagę na rolę światła, zarówno w sztuce tamtego okresu (luminizm), jak i w jezuickim charyzmacie nauczania – „oświecania”. Wszak Muzejon znajduje się w murach prowadzonego przez jezuitów Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, stanowiąc jego integralną część. Warto zwrócić uwagę, że światło było też jednym ze znaków Bożej chwały, dla której zwiększania jezuici poświęcali swoje życie i talenty – w myśl zasady: Ad majorem Dei Gloriam.
Charakter sztuki religijnej epoki nowożytnej doskonale widoczny jest na obrazach prezentowanych w ramach wystawy, takich jak np.: Maria otrzymująca insygnia królewskie, Chrystus ponad personifikacjami kontynentów jako Alegoria powszechności Kościoła czy Triumf wiary. Barokowe zabawy światłem znakomicie prezentują przedstawienia: Ecce Homo i Matki Boskiej Bolesnej. W ramach wystawy pokazany zostanie także interesujący pod względem tematycznym obraz Matka Boska Niepokalanie Poczęta cechu kupieckiego.
Obok malarstwa pokażemy także dzieła rzemiosła artystycznego – tkaniny i złotnictwo, m.in.: zielony ornat z pasem polskim, ornat wyszywany koralem czy kielich, którego czarę podtrzymuje Chrystus Ukrzyżowany. Uwzględniając zakaz obowiązujący w archidiecezji krakowskiej, nie będą prezentowane relikwie – zwyczajowo umieszczane w bogatych złotniczych oprawach, które także znajdują się w zbiorach jezuitów krakowskich.
Rezydencja jezuitów na Małym Rynku 8 posiada cenne i ciekawe świadectwa przeszłości, z których tylko niewielka część będzie mogła zostać wyeksponowana na wystawie inaugurującej działalność Muzejonu Jezuickiego. Wybór dokonany przez organizatorów wystawy ma na celu zaprezentowanie dzieł posiadających szczególne walory kulturowe, a także artystyczne, estetyczne, historyczne, edukacyjne.
Szeroki przekrój zaprezentowanych artefaktów ma oddawać charakter zbiorów jezuickich – różnorodnych i bogatych, których częściowy ogląd zapewni zwiedzającym niniejsza wystawa – In splendore Dei gloria.
Kuratorki wystawy: dr Anna Kulpa, dr Maria Szcześniak
Nadzór nad całością merytoryczną i logistyczną wystawy: dr hab. Beata Bigaj-Zwonek, prof. UIK
NATURA SACRA – wystawa grafik Marty Wakuły-Mac
Wystawa NATURA SACRA prezentuje grafiki Marty Wakuły-Mac – artystki związanej przede wszystkim z linorytem, ale zajmującej się również technikami wklęsłodruku i monotypią. Pokazane na wystawie prace łączy zainteresowanie naturą oraz obecnym w niej porządkiem, rytmem i światłem. Towarzyszą im czarno-białe linoryty inspirowane Księgą Objawienia. Zestawienie tych dwóch grup prac pozwala spojrzeć na sacrum zarówno poprzez pejzaż i świat przyrody, jak i poprzez tradycję biblijną oraz jej utrwalone w kulturze symbole.
Pejzaż zajmuje ważne miejsce w twórczości Marty Wakuły-Mac. Nie jest jednak traktowany jako próba możliwie dokładnego odtworzenia konkretnego miejsca. Artystkę interesuje raczej to, co można z natury wydobyć za pomocą linii, koloru i uproszczonej formy. Drzewa, pola, światło czy układ horyzontu stają się punktem wyjścia do budowania własnego obrazu krajobrazu.
W prezentowanych pracach istotny jest rytm. Powtarzalność linii i kształtów porządkuje kompozycję, ale równocześnie oddaje charakter samej natury – jej cykliczność, zmienność i trwanie. Ważne pozostaje również światło. To ono pozwala wydobywać poszczególne elementy pejzażu, budować nastrój, a w kontekście tytułu wystawy nabiera także znaczenia symbolicznego.
Sama technika linorytu wymaga redukcji. Każde cięcie pozostawia ślad, a przygotowanie matrycy wymusza wcześniejszą decyzję dotyczącą kształtu przyszłej odbitki. W przypadku prac Marty Wakuły-Mac ta właściwość techniki dobrze współgra z oszczędnością przedstawienia. Pejzaż zostaje sprowadzony do tego, co dla artystki najistotniejsze – linii, rytmu, światła i koloru.
Inny charakter ma prezentowany na wystawie cykl czarno-białych linorytów inspirowanych Księgą Objawienia w przekładzie Czesława Miłosza. Powstał on w okresie studiów jako praca dyplomowa zrealizowana w pracowni linorytu prof. Jerzego Jędrysiaka. Widoczny jest w nim również dialog z twórczością Jana Lebensteina.
Artystka sięga tutaj po obrazy należące do najbardziej rozpoznawalnych motywów Apokalipsy: Drzewo Życia, Sąd Ostateczny, Czterech Jeźdźców Apokalipsy, Bestię, Plagi czy Bramę. Tematyka tych przedstawień znajduje odzwierciedlenie w sposobie prowadzenia linii. Grafiki są gęste, mocno skontrastowane, miejscami niemal niespokojne. Duża liczba cięć i zestawianych ze sobą faktur buduje wrażenie ruchu. Czerń i biel wystarczają przy tym do uzyskania znacznego zróżnicowania poszczególnych kompozycji.
Pejzaże i grafiki biblijne różnią się tematyką i charakterem, ale ich wspólnym punktem pozostaje natura sacrum – tytułowa NATURA SACRA. W pejzażach ujawnia się ono poprzez obserwację świata przyrody, jego porządku i światła. W linorytach inspirowanych Księgą Objawienia przyjmuje postać znanych od stuleci znaków i obrazów odnoszących się do spraw ostatecznych. W obu przypadkach podstawowym językiem artystki pozostaje linia.
Marta Wakuła-Mac jest absolwentką Instytutu Sztuki Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. W 2003 roku obroniła dyplom w pracowni linorytu prof. Jerzego Jędrysiaka. Zajmuje się grafiką warsztatową, w szczególności linorytem, technikami wklęsłodruku oraz monotypią.
Szopka autorstwa Karola Muszkieta
Karol Muszkiet (1904–1993) był krakowskim rzeźbiarzem, konserwatorem i historykiem sztuki. Urodził się w Sokalu, jednak jego działalność artystyczna i konserwatorska związana była przede wszystkim z Krakowem i jego okolicami. Kształcił się pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego i Konstantego Laszczki, a następnie kontynuował edukację artystyczną w Accademia delle Belle Arti w Rzymie.
W swojej twórczości zajmował się przede wszystkim rzeźbą, w tym sztuką o tematyce religijnej, wykonywał również projekty pomnikowe i obrazy. Ważną częścią jego działalności była praca konserwatorska. W okresie międzywojennym uczestniczył w pracach prowadzonych na Wawelu. Przygotowywał m.in. projekty „głów wawelskich” przeznaczonych do kasetonów stropu Sali Poselskiej.
Muszkiet należał do zrzeszenia artystów plastyków „Zwornik” i brał udział w wystawach organizowanych przez to środowisko. Do jego realizacji należą m.in. rzeźby aniołów w prezbiterium kościoła św. Katarzyny w Krakowie z 1944 roku, figura Matki Bożej Pośredniczki Łask w Tyńcu z 1950 roku oraz wykonane w latach 80. XX wieku stacje Drogi Krzyżowej dla kościoła Matki Bożej Dobrej Rady w Krakowie.
Ważne miejsce w dorobku Karola Muszkieta zajmowała sztuka religijna. Prezentowana szopka wpisuje się w ten obszar jego twórczości, łącząc tradycyjną formę przedstawienia z charakterystycznym dla artysty warsztatem rzeźbiarskim. Jest zarazem dziełem o wyraźnym znaczeniu symbolicznym, odwołującym się do jednego z najbardziej utrwalonych w chrześcijańskiej tradycji przedstawień narodzenia Chrystusa.
Tekst przygotowano m.in. na podstawie artykułu ks. Stanisława Gronia SJ „Szopka autorstwa Karola Muszkieta w Bazylice Jezuitów w Krakowie”.
„Wędrowne narracje” – Wystawa Kolekcji dzieł Profesora Stanisława Głaza SJ
Wystawa „Wędrowne narracje”, prezentująca obrazy artystów z kolekcji prof. Stanisława Głaza SJ, została zorganizowana przez Muzejon Jezuicki we współpracy z Krakowskim Forum Kultury. Ekspozycja nie ograniczała się jedynie do prezentacji zgromadzonych dzieł. Tworzyła opowieść o człowieku, jego drodze oraz spotkaniach, które pozostają w pamięci.
Podczas otwarcia wystawy zebranych powitali: dyrektor Krakowskiego Forum Kultury Aleksandra Walczyk, dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa i Dziennikarstwa dr hab. Beata Bigaj-Zwonek, prof. UIK, prorektor dr hab. Monika Stankiewicz-Kopeć, prof. UIK, kurator wystawy dr Anna Kulpa oraz prof. Stanisław Głaz SJ.
Sam tytuł ekspozycji odsyłał do ruchu, zmiany i poszukiwania. „Wędrowne narracje” można odczytywać jako historie przemieszczające się pomiędzy miejscami, czasem, ludźmi i ich doświadczeniami. Każdy z prezentowanych obrazów wnosił do tej opowieści własny głos, a jednocześnie stawał się częścią szerszej narracji o tym, co minione, lecz nadal obecne w ludzkiej pamięci.
Ważnym odniesieniem dla wystawy była idea homo viator – człowieka w drodze, wędrowca poszukującego sensu, prawdy i własnego miejsca. W tym ujęciu prezentowane dzieła można było potraktować jako kolejne ślady podróży prowadzącej przez pamięć, emocje i doświadczenia.
Motyw wędrówki zyskał podczas wydarzenia również wymiar dosłowny. Część ekspozycji znajdowała się w Muzejonie Jezuickim, dlatego uczestnicy mogli kontynuować zwiedzanie, przechodząc pomiędzy dwiema przestrzeniami wystawienniczymi. Ruch ten wpisywał się w założenie całej wystawy – opowieść nie została zamknięta w jednym miejscu, ale rozwijała się wraz z przemieszczającymi się odbiorcami.
Na wystawie można było zobaczyć dzieła takich artystów jak Stanisław Baj, Krzysztof Ludwin czy Zbigniew Nowosadzki. Obecność artystów, związane z pracami wspomnienia oraz towarzyszące spotkaniu rozmowy pozwalały spojrzeć na prezentowane obrazy także z perspektywy historii ich powstania i późniejszych losów.
Dyskusje prowadzone podczas wydarzenia nadawały spotkaniu niemal domowy charakter. Nie tworzyły dystansu pomiędzy odbiorcą a sztuką, lecz pozwalały zatrzymać się przy poszczególnych pracach, przyjrzeć się im we własnym tempie i skonfrontować je z osobistymi spostrzeżeniami oraz emocjami. W ten sposób „Wędrowne narracje” stały się nie tylko wystawą dzieł z kolekcji prof. Stanisława Głaza SJ, ale także okazją do spotkania ludzi, obrazów i związanych z nimi historii.
Sacrum: Odsłony
